Tác giả: Nguyễn Thị Minh Châu

Còn đâu trên chiến khu trong rừng chiều,
Bên đèo tiếng suối reo, ngàn thông réo…
Còn đâu trên chiến khu trong rừng chiều,
Bên đèo đoàn quân réo, đạn bay vèo…

Bài hát ra đời năm 1945 “trong một đêm một ngày, với dụng ý dựa vào chủ đề nhạc bài ca Xuân nữ” - một làn điệu cổ truyền đã ngấm sâu vào tiềm thức tuổi thơ của Đỗ Nhuận. Mong muốn thay thế những bài hát ướt át ủy mị đương thời bằng ca khúc trữ tình mới của thời đại mới, ông đã đưa khung cảnh lãng mạn vào giai điệu man mác nỗi buồn tiếc nuối để bày tỏ tâm tư người chiến sĩ. Có lẽ đó là một cách tuyên truyền hiệu quả vào thời điểm trước khởi nghĩa Tháng Tám, khi mà bài hát Cách mạng còn chưa có “đất dụng võ” trong sinh hoạt ca nhạc thành thị. Bài hát lập tức được đón nhận, được hát ở nhiều phòng trà Hà Nội qua giọng ca Thương Huyền cho đến ngày toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946.

Nhớ chiến khu đã chứng tỏ “nhạc sĩ Việt minh” cũng có những câu ca mượt mà sâu lắng, cũng biết thả hồn theo mây - gió - trăng, cùng sương rơi - suối reo - thông réo, giữa đèo lắng - chiều vàng - rừng sâu xa - núi cao mờ… Song giữa cảnh tượng thiên nhiên thơ mộng ấy nổi lên vẫn là hình ảnh đoàn chinh phu vác súng thề đem xương máu rửa quốc thù, cùng tiếng chiêng trống, tiếng quân tiếng dân hò vang và tiếng hô cổ động chiến đấu: “Tiến! Tiến!”.

Nhớ chiến khu là tác phẩm đầu tiên của Đỗ Nhuận được xuất bản ở Hà Nội, vậy là ngay trước ngày lập nước ông đã “công khai lập tên tác giả”. Bài hát cũng gắn với một kỷ niệm đáng nhớ trong ngày Tuyên ngôn độc lập: theo dòng người tỏa ra từ cuộc mít tinh trọng đại trên quảng trường Ba Đình, ông tình cờ gặp mấy nhạc công Nga tại một hiệu sách Bờ Hồ, nơi bày bán bản nhạc Nhớ chiến khu. Tác giả bài hát đã ký tặng họ, cùng họ chia sẻ niềm tự hào của một đất nước vừa giành quyền độc lập hòa chung vào niềm vui Liên Xô đã đánh bại phát xít Đức.

Không chỉ ghi lại dấu mốc lịch sử mà còn chính thức mở ra một chặng đường nghệ thuật chuyên nghiệp, Nhớ chiến khu đã manh nha những nét chính làm nên tính cách âm nhạc của Đỗ Nhuận sau này. Dễ nhận thấy nhất là thủ pháp nhắc lại ở cả lời và nhạc. Lặp đoạn, lặp câu và cả lặp vần: những đèo - reo - réo - vèo có thể được xem như một “chiêu” kế thừa cách gieo vần của hò vè, cách “chơi” vần của đồng dao trong dân gian.

Dấu hiệu nhắc lại trong giai điệu đương nhiên có tác động đến cấu trúc và cách phát triển chất liệu âm nhạc. Toàn bộ phần đầu được “tua” lại ở phần cuối tạo nên hình thức ba đoạn có tái hiện. Phần phát triển gồm ba khúc khá vuông vắn, mỗi khúc đều được nhắc lại nguyên xi hoặc mô phỏng. Nhìn tổng thể rất gần với kết cấu nhiều đoạn của trường ca.

Từ thời đó tác giả đã biết tiết kiệm chất liệu âm nhạc bằng cách lặp lại nhiều lần một nét nhạc chủ đạo. Motif hạt nhân f-e-d vốn được ưa thích trong tình ca thời đầu tân nhạc lại có mặt chẳng những ở kết câu, kết đoạn, kết bài, mà còn ở ngay đầu câu [thí dụ 1].

Thí dụ 1:

Từ thời đó tác giả cũng đã để tâm tới vai trò gây tính kịch của dấu nhấn và dấu lặng trong cách biểu hiện: chút nhấn nhá và ngắt hơi tạo thêm vẻ dứt khoát cho tiếng hô hào, cho sự sống động của bức ký họa bằng âm thanh [thí dụ 2].

Thí dụ 2:

Một chiến khu giàu hình ảnh và cảm xúc. Không phô trương căng cứng, không ồn ào tinh thần cổ động, bài hát như một khúc tâm tình nối từ gam màu u tối nỗi buồn mất nước hướng tới chặng đường mới khẳng định sự nghiệp sáng tác của chiến sĩ Cách mạng Đỗ Nhuận.

(Trích chân dung nhạc sĩ Đỗ Nhuận của Nguyễn Thị Minh Châu)

Nghe “Nhớ chiến khu” qua giọng hát Quý Dương

https://youtube.com/shorts/PhC0NM2TtuI?si=MpU5cBXEeBI7yhbL