Tác giả: Phan Thanh Cường - Trầm Tích

Với sự tham gia của 33 đơn vị nghệ thuật, gần 800 nghệ sĩ, diễn viên và 150 tiết mục dự thi, Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc – 2026 là dịp để các nghệ sĩ giới thiệu năng lực biểu diễn, giao lưu chuyên môn, đồng thời góp phần khẳng định sức sống của âm nhạc truyền thống trong đời sống nghệ thuật hôm nay.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao Cục Nghệ thuật biểu diễn chủ trì, phối hợp với các cơ quan, đơn vị và địa phương liên quan tổ chức Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc – 2026, với chủ đề “Âm sắc Việt, Hội tụ, Tỏa sáng”. Cuộc thi được tổ chức thành hai đợt, lần lượt tại tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Thái Nguyên, quy tụ các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp và cơ sở đào tạo nghệ thuật trên cả nước.

Quy mô toàn quốc, hội tụ nghệ sĩ ba miền

Theo Ban Tổ chức, cuộc thi năm nay có 33 đơn vị nghệ thuật đăng ký tham gia, với 18 buổi thi biểu diễn, 150 tiết mục và gần 800 nghệ sĩ, diễn viên. Quy mô này cho thấy sự quan tâm của các đơn vị nghệ thuật đối với hoạt động biểu diễn nhạc cụ dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để những phong cách, kỹ thuật và sắc thái âm nhạc đặc trưng của các vùng miền được giới thiệu trên cùng một sân khấu.

Cuộc thi diễn ra trong hai đợt. Đợt 1, từ ngày 24 đến 30/10/2026, tại Nhà hát Triển lãm và Văn hóa nghệ thuật tỉnh Lâm Đồng, đường Nguyễn Tất Thành, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, với 16 đơn vị tham gia. Đợt 2, từ ngày 6 đến 12/11/2026, được tổ chức tại Nhà hát Ca, Múa, Nhạc quốc gia Việt Nam chi nhánh Thái Nguyên, Sân khấu Trung tâm Nghệ thuật Việt Bắc, số 118 đường Hoàng Văn Thụ, phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên, với 17 đơn vị tham gia.

Sự hiện diện của các đoàn nghệ thuật đến từ ba miền Bắc, Trung, Nam tạo nên không gian giao lưu đa dạng về vùng văn hóa, truyền thống biểu diễn và phương thức tiếp cận âm nhạc dân tộc. Từ những nhạc cụ quen thuộc như đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt đến các nhạc cụ gắn với đời sống âm nhạc của đồng bào các dân tộc vùng cao, Tây Nguyên và Nam Bộ, mỗi tiết mục có thể đem đến một cách thể hiện riêng về âm sắc, kỹ thuật và ngôn ngữ biểu đạt.

Trong một cuộc thi chuyên ngành, ý nghĩa của sự hội tụ không chỉ nằm ở số lượng nghệ sĩ hay đơn vị tham gia. Đây còn là cơ hội để các đoàn nghệ thuật nhìn nhận, đối chiếu kinh nghiệm biểu diễn, cách tổ chức dàn nhạc, phương pháp xử lý tác phẩm và khả năng khai thác đặc trưng của từng nhạc cụ. Những cuộc gặp gỡ như vậy góp phần tăng cường kết nối giữa các đơn vị, đồng thời tạo điều kiện để những kinh nghiệm nghề nghiệp được trao đổi trực tiếp trong môi trường nghệ thuật chuyên nghiệp.

Bốn bảng thi, từ bảo tồn bài bản đến tìm tòi sáng tạo

Nội dung cuộc thi được chia thành bốn bảng, gồm: độc tấu và hòa tấu dành cho các đơn vị kịch hát dân tộc; độc tấu và hòa tấu dành cho các đơn vị ca, múa, nhạc và cơ sở đào tạo nghệ thuật chuyên nghiệp.

Cách phân chia này tạo điều kiện để các đơn vị dự thi phát huy thế mạnh của từng loại hình, đồng thời đặt hoạt động biểu diễn nhạc cụ dân tộc trong mối liên hệ với những môi trường thực hành âm nhạc khác nhau. Với các đơn vị kịch hát dân tộc, tiếng đàn gắn với bài bản, làn điệu và đặc trưng âm nhạc sân khấu truyền thống. Trong khi đó, các đơn vị ca, múa, nhạc và cơ sở đào tạo nghệ thuật chuyên nghiệp có điều kiện giới thiệu những chương trình độc tấu, hòa tấu với quy mô và phương thức tổ chức đa dạng hơn.

Theo thể lệ, các chương trình dự thi có thể khai thác bài bản cổ nhạc, làn điệu trong các loại hình kịch hát dân tộc, dân ca truyền thống; tác phẩm cải biên, chỉnh lý, phát triển hoặc sáng tác mới trên cơ sở phong cách âm nhạc dân tộc. Các tác phẩm được trình diễn trực tiếp bằng nhạc cụ dân tộc.

Đối với nội dung độc tấu, mỗi thí sinh trình diễn hai tác phẩm, với tổng thời lượng từ 8 đến 14 phút. Ở nội dung hòa tấu, mỗi nhóm hoặc dàn nhạc trình diễn ba tác phẩm, với tổng thời lượng từ 12 đến 21 phút. Một số bảng thi cho phép sử dụng tác phẩm âm nhạc nước ngoài được chuyển soạn, phối khí cho nhạc cụ dân tộc Việt Nam.

Những quy định về nội dung và thời lượng tạo ra khuôn khổ để các nghệ sĩ thể hiện năng lực kỹ thuật, khả năng xử lý tác phẩm và tư duy nghệ thuật. Đặc biệt, sự hiện diện của cả độc tấu và hòa tấu giúp làm rõ hai phương diện quan trọng của nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân tộc: khả năng khai thác chiều sâu biểu cảm của từng nhạc cụ và khả năng phối hợp, tổ chức âm thanh trong một chỉnh thể.

Ở phần độc tấu, nghệ sĩ có điều kiện thể hiện kỹ thuật cá nhân, khả năng làm chủ âm sắc, sắc thái và cách diễn giải tác phẩm. Với hòa tấu, yêu cầu được mở rộng sang sự phối hợp giữa các nhạc cụ, khả năng tổ chức bè, xử lý tiết tấu, tương quan âm lượng và xây dựng cấu trúc âm nhạc. Đây cũng là những phương diện góp phần tạo nên chất lượng của một chương trình biểu diễn nhạc cụ dân tộc chuyên nghiệp.

Phát huy giá trị truyền thống trong đời sống đương đại

Một điểm đáng chú ý của cuộc thi là phạm vi tác phẩm không chỉ giới hạn ở việc trình diễn các bài bản cổ truyền, mà còn bao gồm những tác phẩm cải biên, chỉnh lý, phát triển và sáng tác mới dựa trên phong cách âm nhạc dân tộc. Việc cho phép chuyển soạn, phối khí một số tác phẩm âm nhạc nước ngoài cho nhạc cụ dân tộc Việt Nam cũng mở ra hướng tiếp cận rộng hơn đối với khả năng biểu đạt của các nhạc cụ truyền thống.

Tuy nhiên, sáng tạo trên nền tảng truyền thống luôn đặt ra yêu cầu về sự am hiểu ngôn ngữ âm nhạc. Việc đưa một tác phẩm mới vào biểu diễn bằng nhạc cụ dân tộc không chỉ là thay đổi phương tiện trình bày, mà còn đòi hỏi sự cân nhắc về âm vực, kỹ thuật, khả năng biểu cảm và đặc trưng âm sắc của từng nhạc cụ. Tương tự, việc cải biên hay phát triển bài bản truyền thống cần gắn với hiểu biết về cấu trúc, phong cách và môi trường văn hóa đã hình thành nên tác phẩm.

Vì vậy, cuộc thi có thể được nhìn nhận như một diễn đàn để các nghệ sĩ thể hiện khả năng làm chủ di sản, đồng thời tìm kiếm những cách thức biểu đạt phù hợp với sân khấu đương đại. Giá trị của sự đổi mới không chỉ nằm ở hình thức phối khí hay quy mô dàn nhạc, mà còn ở cách người biểu diễn hiểu, xử lý và làm nổi bật bản sắc của ngôn ngữ âm nhạc dân tộc.

Trong bối cảnh đời sống âm nhạc ngày càng đa dạng, việc duy trì môi trường biểu diễn chuyên nghiệp cho nhạc cụ dân tộc có ý nghĩa thiết thực. Di sản âm nhạc không chỉ được bảo tồn thông qua tư liệu, nghiên cứu hay truyền dạy, mà còn cần được thực hành, trình diễn và tiếp nhận trong đời sống xã hội. Mỗi chương trình biểu diễn có chất lượng là một cơ hội để công chúng tiếp cận sâu hơn với giá trị nghệ thuật của nhạc cụ truyền thống, qua đó góp phần nuôi dưỡng sự quan tâm đối với di sản âm nhạc Việt Nam.

Tạo động lực cho đội ngũ nghệ sĩ và thế hệ kế cận

Bên cạnh mục tiêu tôn vinh nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân tộc, cuộc thi còn hướng đến việc phát hiện, khuyến khích tài năng, nâng cao chất lượng chuyên môn và tạo môi trường giao lưu giữa các đơn vị nghệ thuật. Đối với nghệ sĩ đang hoạt động tại các đoàn chuyên nghiệp, đây là dịp đánh giá năng lực biểu diễn trong một không gian nghề nghiệp có tính đối sánh. Với các cơ sở đào tạo nghệ thuật, cuộc thi góp phần gắn hoạt động học tập, rèn luyện với yêu cầu thực tế của sân khấu biểu diễn.

Việc tổ chức một cuộc thi quy mô toàn quốc cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục quan tâm đến công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nghệ sĩ kế cận, nâng cao chất lượng dàn nhạc và tạo điều kiện để nghệ sĩ có cơ hội thực hành nghề nghiệp thường xuyên. Đây là những yếu tố quan trọng đối với sự phát triển bền vững của nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân tộc, nhất là trong quá trình chuyển tiếp giữa các thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ và người học.

Với chủ đề “Âm sắc Việt, Hội tụ, Tỏa sáng”, Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc – 2026 hướng tới một không gian nghệ thuật chung, nơi các giá trị truyền thống được thể hiện qua năng lực sáng tạo và trình độ biểu diễn của nghệ sĩ hôm nay. Kết quả của cuộc thi không chỉ được thể hiện qua thành tích của từng cá nhân, tập thể, mà còn qua những kinh nghiệm chuyên môn được chia sẻ, những cách tiếp cận nghệ thuật được gợi mở và sự quan tâm tiếp tục dành cho nhạc cụ dân tộc.

Từ việc gìn giữ những bài bản đã được trao truyền qua nhiều thế hệ đến tìm tòi những phương thức biểu đạt mới, hành trình phát triển của âm nhạc dân tộc cần sự kết hợp giữa hiểu biết truyền thống, năng lực sáng tạo và môi trường biểu diễn phù hợp. Cuộc thi là một hoạt động góp phần thúc đẩy quá trình ấy, để những âm sắc đặc trưng của các vùng miền tiếp tục hiện diện, được thực hành và lan tỏa trong đời sống âm nhạc Việt Nam đương đại.

BOX:

CHỦ TỊCH HỘI NHẠC SĨ VIỆT NAM DỰ KHAI MẠC CUỘC THI ĐỘC TẤU VÀ HÒA TẤU NHẠC CỤ DÂN TỘC TOÀN QUỐC 2026 ĐỢT 1

Tối 24/10/2026, tại Nhà hát Triển lãm và Văn hóa nghệ thuật tỉnh Lâm Đồng (9B Nguyễn Tất Thành, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng), Đợt 1 Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 chính thức khai mạc với chủ đề “Âm sắc Việt, Hội tụ, Tỏa sáng”. Thiếu tướng, nhạc sĩ Nguyễn Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, tham dự sự kiện.

Cuộc thi được tổ chức thành hai đợt, chia thành bốn bảng. Đợt 1 diễn ra từ ngày 24 đến 30/10/2026 tại tỉnh Lâm Đồng, với sự tham gia của 16 đơn vị nghệ thuật.

Sự hiện diện của Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam tại lễ khai mạc thể hiện sự quan tâm, động viên đối với các nghệ sĩ tham dự, trong đó có đông đảo nhạc sĩ, nghệ sĩ, nhạc công là hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam; đồng thời góp phần khích lệ lực lượng nghệ sĩ tiếp tục gìn giữ, phát huy giá trị âm nhạc truyền thống trong đời sống nghệ thuật đương đại.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH TẠI CUỘC THI