Công nghệ và di sản

Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước hiện có gần 8.000 lễ hội, trong đó hơn 7.000 lễ hội truyền thống, nhưng không ít nghi lễ đang đứng trước nguy cơ mai một. Các dự án số hóa như Vietnam Heritage Digitalization (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) đang khẩn trương ghi lại hàng trăm nghi lễ bằng phim tài liệu, ảnh 360° và mô hình 3D, lưu trữ trên nền tảng vicast.org.vn.

Ở một số di tích, thực tế ảo (VR) như được áp dụng để tái hiện không gian, giúp khách tham quan hòa mình vào khung cảnh quá khứ, mà không cần phải chờ đến đúng mùa lễ hội.

Tại khu di sản văn hóa thế giới Hoàng thành Thăng Long, du khách tham quan giờ đây chỉ cần đưa điện thoại lên là có thể dùng công nghệ thực tế tăng cường (VR360 Plus) để “thấy lại” không gian lễ hội cung đình xưa một cách sống động và chân thực.

Bảo tàng Đà Nẵng dùng VR để tái hiện các di tích nổi tiếng của thành phố như Ngũ Hành Sơn, Hải Vân Quan và Thành Điện Hải; Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam với hệ thống màn hình cảm ứng giúp người xem dễ dàng tra cứu thông tin về các giai đoạn lịch sử và câu chuyện liên quan đến phụ nữ Việt Nam; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cung cấp hoạt động VR tour để du khách có thể khám phá văn hóa của các dân tộc Việt qua không gian thực tế ảo.

Công nghệ cũng mở rộng trải nghiệm thực tế: ứng dụng bản đồ số chỉ đường, thanh toán không tiền mặt, đặt vé online… góp phần giảm ùn tắc, minh bạch giá dịch vụ và mang lại sự tiện lợi cho du khách.

Công nghệ mã QR cũng được sử dụng để cung cấp thông tin chi tiết về các hiện vật, giúp công chúng cảm nhận sâu sắc hơn sự đa dạng văn hóa của Việt Nam khi vào các viện bảo tàng như khu di tích nhà tù Hỏa Lò ở Hà Nội từ năm 2019 đã sử dụng hệ thống thuyết minh tự động qua mã QR, qua đó khách có thể nghe phần thuyết minh từng hiện vật, giúp khách trải nghiệm chủ động và tự do.

Lễ hội - di sản văn hóa phi vật thể trong “vũ trụ” số của Livestream và TikTok

Mùa lễ hội đầu năm 2025, lễ hội Chùa Hương (Hà Nội) đón 20.000 khách trong ngày khai hội. Tuy nhiên, số người theo dõi trực tuyến ở khắp nơi vẫn có thể xem lễ hội nhờ livestream và video trên mạng xã hội. Và con số này có thể cao hơn nhiều lần so với số khách trực tiếp tham gia lễ hội. Tương tự, lễ khai ấn Đền Trần thường thu hút hàng trăm nghìn lượt xem trực tuyến. Trên TikTok, hashtag #lehoitruyenthong đã đạt hàng trăm triệu lượt xem, biến nhiều nghi thức vốn chỉ diễn ra trong phạm vi làng xã thành “nội dung lễ hội tâm linh” lan tỏa toàn quốc.

Một số sự kiện như Đại lễ Ngọc Hồi - Đống Đa đã ứng dụng trình chiếu 3D mapping kết hợp nghệ thuật thực cảnh, ánh sáng - âm thanh để tái hiện lịch sử, thu hút đông đảo du khách.

Nhiều chuyên gia văn hóa và đơn vị tổ chức, quản lý cho rằng, việc ứng dụng công nghệ số như thế này rất cần được ghi nhận và nhân rộng. Việc ứng dụng chuyển đổi số giúp nâng cao trải nghiệm du khách, giảm hiện tượng chen lấn, chặt chém và hỗ trợ công tác quản lý, đặc biệt trong những ngày lễ lớn, di tích quá tải.

Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng, công nghệ dù mở ra cơ hội tiếp cận giới trẻ, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ lễ hội bị biến thành “show” giải trí, làm mờ đi ý nghĩa tâm linh ban đầu.

Khi “cái tôi số hóa” lên ngôi

Trước đây, tham gia lễ hội là để hòa mình vào cộng đồng: dự lễ, thắp hương, hát quan họ hay đua ghe (lễ hội truyền thống của người Khmer ở vùng ĐBSCL). Nhưng nay, không ít bạn trẻ tham dự chủ yếu để livestream hoặc quay clip TikTok, biến mình thành “nhà sản xuất nội dung” hơn là người tham gia lễ hội.

Rõ ràng, đây là một chuyển dịch đáng chú ý: lễ hội trở nên cá nhân hóa, nội dung được lan tỏa nhanh hơn, tuy nhiên trải nghiệm cộng đồng lại có nguy cơ thu hẹp.

Hồi tháng 3 năm nay, Quỹ Hỗ trợ Bảo tồn Di sản Văn hóa Việt Nam, Cục Văn hóa các Dân tộc Việt Nam, Viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông cùng TikTok đã ký kết hợp tác số hóa, bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa Việt nhằm đưa di sản đến gần giới trẻ hơn. Trong chương trình mang tên “Sáng tạo và bảo tồn di sản trong thế giới số”, TikTok đóng vai trò là trung tâm sáng tạo, khuyến khích người dùng kể câu chuyện về truyền thống Việt Nam bằng công nghệ và cách kể chuyện mới mẻ qua bởi những Tiktoker trẻ.

Một loạt hoạt động được triển khai cùng với chương trình, như thử thách hashtag #DiSanVietNam mời cộng đồng sáng tạo nội dung về di sản; trải nghiệm thực tế ảo (VR) giúp khám phá di tích, bảo tàng, nghệ thuật truyền thống trong không gian 3D; hay bộ flashcard thực tế tăng cường (AR) đưa hình ảnh chùa, đền, tranh cổ vào đời sống một cách sống động.

Cũng tại sự kiện này, ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng giám đốc TikTok Việt Nam, cho biết một số buổi livestream về văn hóa trên TikTok đã thu hút hàng triệu lượt xem, chứng minh công nghệ là kênh truyền tải văn hóa mạnh mẽ. Tuy nhiên, môi trường số cũng tồn tại nhiều nội dung độc hại, sai lệch, vì vậy việc hợp tác với các tổ chức di sản nhằm xác định rõ nội dung cần quảng bá là rất quan trọng.

Tương lai của di sản Việt trong kỷ nguyên số

Theo các chuyên gia, công nghệ không chỉ là công cụ, mà còn là “bà đỡ” cho sáng tạo, giúp tôn vinh, làm mới và lưu giữ những giá trị văn hóa.

Những giải pháp hiện đại như mã QR, thực tế ảo VR và trình chiếu 3D không chỉ giúp nâng cao trải nghiệm cho du khách mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa.

Còn với di sản văn hóa phi vật thể là những lễ hội, trình diễn nghệ thuật, nghi lễ dân gian, việc ứng dụng công nghệ cũng cần phải nhìn nhận rằng, nó không chỉ toàn màu hồng, bởi nó dễ bị "kỹ nghệ hóa" lễ hội, nghĩa là chỉ tập trung vào hình ảnh, ánh sáng mà bỏ qua phần nghi lễ gốc. Việc livestream ở những nghi lễ thiêng liêng có thể phá vỡ không khí trang trọng, linh thiêng; dễ bị thương mại hóa khi lễ hội bị biến thành điểm bán hàng cho mục đích cá nhân, gây phản cảm. Ngoài ra, có một số video về hầu đồng trên TikTok cũng gây tranh cãi vì mất tính linh thiêng.

Có thể thấy rằng, công nghệ không xóa bỏ giá trị văn hóa, mà đang biến đổi cách con người tiếp cận và trải nghiệm. Từ đình làng đến metaverse, lễ hội có thể tồn tại dưới nhiều hình thức - nhưng thành công về lâu dài còn phụ thuộc vào việc cân bằng giữa bảo tồn bản sắc văn hóa và sáng tạo trải nghiệm mới.

(Nguồn: https://1thegioi.vn/)