Tác giả: Phan Đông Viên

Quần thể di tích danh thắng Hương Sơn tại xã Hương Sơn huyện Mỹ Đức tỉnh Hà Đông xưa (nay là Hà Nội)

Năm 1770, chúa Trịnh là Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm đi tuần du và vãng cảnh chùa Hương, ông đã đề trên vách đá cửa động dòng chữ "Nam Thiên Đệ Nhất Động" đưa vị thế khu vực Hương Sơn thành một di tích lớn nhất miền Bắc. Đến năm 1896 đời vua Thành Thái nhà Nguyễn đã lấy ngày gần hội Khai sơn của làng Yến Vĩ làm ngày khai hội chùa Hương.   

Lễ hội chùa Hương diễn ra từ mùng 6 tháng giiêng đến hết tháng ba Âm lịch, cao điểm nhất là từ rằm tháng giêng đến 18 tháng 2 âm lịch. Hàng chục vạn người đã hành hương về dự lễ hội.

Trước cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, hùng vĩ và linh thiêng, Hương Sơn đã trở thành đề tài cho nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật, nhất là Âm nhạc.

Bài thơ Hương Sơn Phong Cảnh ca của Tam giáp Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh sinh năm 1862 (sn 1862 - thế kỷ 19) có lẽ là bài thơ đầu tiên viết về phong cảnh Hương Sơn:

Bầu trời cảnh bụt

Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay

Kìa non non nước nước mây mây

"Đệ nhất động" hỏi rằng đây có phải?

Bài này được các cụ ta xưa chuyển thành hát nói để hát ca trù và trở thành một bài ca trù tao nhã và hay nhất cho đến nay.

Sang thế kỷ 20 từ khi có phong trào tân nhạc (bắt đầu từ khoảng 1936) Hương Sơn vẫn là nguồn cảm hứng sôi nổi của các nhạc sĩ tân nhạc, loạt ca khúc nổi tiếng về chùa Hương đã ra đời trong giai đoạn này như các bài:

- Chùa Hương của Hoàng Quý (sinh năm 1920).

- Trước Xuân thăm chùa Hương: thơ của Nguyễn Xuân Sanh (sn 1920), nhạc của Doãn Mẫn (sn 1919).

- Suối Giải oan của Thuận Yến (sn 1932).

- Chùa Hương: thơ của Chu Mạnh Trinh, nhạc của Hằng Vang (sn 1933).

- Trẩy Chùa Hương: thơ của Hoàng Cầm (sn 1922), nhạc của Đào Ngọc Dung (sn 1933).

- Chùa Hương: thơ của Hoàng Cầm, nhạc của Ngô Quốc Tính (sn 1943).

- Em đi Chùa Hương phỏng thơ của Nguyễn Nhược Pháp (sn 1914), nhạc của Trung Đức (sn 1954).

Đặc sắc nhất là bài Đi Chơi Chùa Hương thơ của Nguyễn Nhược Pháp, nhạc của Trần Văn Khê (sn 1921). Bài thơ này là bài hay nhất trong tập thơ Ngày xưa của thi sĩ Nguyễn Nhược Pháp gồm 11 bài xuất bản năm 1934. Bài thơ này có 34 khổ thơ mỗi khổ 4 câu thơ ngũ ngôn, nội dung mô tả tâm trạng vui tươi náo nức và ước mơ đẹp đẽ, trong sáng của cô bé 15 tuổi trong suốt hành trình được đi chơi Chùa Hương cùng với cha mẹ.

Năm 1946 bài thơ này được nhạc sĩ Trần Văn Khê phổ nguyên văn 31 khổ trong tổng số 34 khổ thơ của toàn bài thơ theo thể loại hát nói gồm 435 nhịp 3/4. Nếu bài Sông Lô của Văn Cao dài khoảng 150 nhịp 4/4 đã có người gọi là trường ca Sông Lô thì bài Đi chơi Chùa Hương của Trần Văn Khê phải gọi là siêu trường ca duy nhất của Việt Nam từ trước đến nay.

Ca khúc Đi chơi Chùa Hương cũng được xuất bản sớm. Vì tính chất và thể loại của ca khúc mà không biểu diễn tại rạp hoặc nhà hát tấp nập ồn ào mà thường chỉ biểu diễn trong một thính phòng nhỏ như salon có đàn piano của các nhà trung lưu, ca sĩ và nhạc công đều chọn lọc số nghệ sĩ ít mà tinh tế, người nghe là bạn bè thân hữu khoảng hơn 10 người là những viên chức trung lưu, nhà buôn ở các thành phố lớn như Huế, Sài Gòn

Trân trọng giới thiệu tác phẩm đặc sắc Đi chơi chùa Hương cùng bạn đọc yêu âm nhạc./.

Chú thích:

- Thi sĩ Nguyễn Nhược Pháp là con nhà báo - học giả Nguyễn Văn Vĩnh - người có công lớn trong việc phát triển và truyền bá chữ quốc ngữ ở Việt Nam đầu thế kỷ 20.

- Nhạc sĩ Trần Văn Khê viết một số ca khúc từ 1945, sau này trở thành giáo sư âm nhạc truyền thống dân tộc Việt Nam ở nhiều trường đại học quốc tế.