Tác giả: NS Nguyễn Tiến Mạnh

Trong Kinh dịch có câu khẩu quyết:

“Thiên nhất sinh Thủy, Địa lục thành Chi

          Âm dương giao hòa, Nhật Nguyệt Quang Minh”...

Theo Tam Nguyên Cửu Vận thì năm Bính Ngọ 2026 nằm trong Hạ Nguyên, là năm thứ 3 của Vận 9 – Cửu Tử Hỏa tinh và sẽ kéo dài đến năm 2043. Bính Ngọ thiên can Bính – hành Hỏa, địa chi Ngọ – cũng hành Hỏa – Hỏa vượng. Tân xuân Nguyên đán Càn Khôn hợp đức, Thiên Địa giao hòa, lý đoan du thỉ, vạn vật giai đắc hữu sanh. Sự sống của thiên nhiên có ảnh hưởng đến đời sống con người về cả thể chất và tinh thần, là nguồn cảm hứng vô tận cho sáng tạo Văn học Nghệ thuật. Trời Đất có âm - dương, âm nhạc có Trưởng - thứ. Từ góc nhìn theo triết lý Phương Đông quán chiếu vào tư duy sáng tạo nghệ thuật đỉnh cao trong âm nhạc kinh điển Phương Tây, đã trở thành duyên khởi cho ý tưởng chủ đề: “Hình tượng mùa xuân trong Âm nhạc cổ điển”.

Trong không khí năm mới - Bính Ngọ 2026 - năm thứ ba của Vận 9 theo quan niệm Tam Nguyên Cửu Vận, giai đoạn được xem là giàu năng lượng sáng tạo và chuyển động văn hóa - việc nhìn lại những giá trị âm nhạc kinh điển càng trở nên có ý nghĩa. Vì vậy, bài viết xin được giới thiệu khái quát một số tác phẩm tiêu biểu của các nhà soạn nhạc cổ điển phương Tây, như một cách kết nối truyền thống nghệ thuật nhân loại với cảm xúc của mùa xuân đương thời.

1.     Mùa xuân trong âm nhạc thời kỳ Baroque

Thời kỳ âm nhạc Baroque (khoảng 1600 – 1750), còn được xem là giai đoạn tiền cổ điển trong lịch sử âm nhạc phương Tây, đã ghi dấu với nhiều tên tuổi lớn như Johann Sebastian Bach của Đức, George Frideric Handel — nhà soạn nhạc người Anh gốc Đức, hay Alessandro Scarlatti của Ý. Âm nhạc thời kỳ này thường giàu tính tạo hình, khắc họa sinh động thế giới tự nhiên và cảm xúc con người thông qua cấu trúc giai điệu rõ ràng, tiết tấu cân đối. Nhiều tác phẩm có nhịp độ vừa phải, khoảng 60 nhịp mỗi phút — gần với trạng thái sóng não alpha của con người — vì thế tạo cảm giác thư thái, góp phần điều hòa nhịp tim, huyết áp và mang lại hiệu quả thư giãn tự nhiên cho người nghe.

Trong số các nhà soạn nhạc tiêu biểu của thời kỳ này, Antonio Vivaldi — nhạc sĩ kiêm nghệ sĩ vĩ cầm người Ý — là một gương mặt nổi bật với những sáng tác lấy cảm hứng từ thiên nhiên. Nổi tiếng nhất là bộ concerto cho dàn dây The Four Seasons (Bốn mùa), tác phẩm phác họa bức tranh âm nhạc toàn cảnh về bốn mùa trong năm. Mỗi concerto đều được Vivaldi kèm theo phần lời dẫn ngắn mang tính thi họa, giúp người nghe dễ dàng hình dung không gian và câu chuyện mà âm nhạc truyền tải.

Ở chương I — Mùa Xuân, âm nhạc mở ra bằng khung cảnh thiên nhiên sống động: mùa xuân trở về trong tiếng chim ca rộn ràng, dòng suối róc rách chảy, bầu trời chợt tối sầm bởi mây giông rồi lại quang đãng. Những thanh âm violin tươi sáng tái hiện tiếng chim non ríu rít, trong khi phần đệm gợi hình ảnh chú bé chăn dê thiếp ngủ dưới tán sồi xào xạc. Kết thúc chương nhạc là không khí lễ hội đồng quê với những điệu nhảy vui tươi, nơi con người hòa mình vào nhịp điệu của thiên nhiên.

Qua cấu trúc âm nhạc giàu tính miêu tả và sức gợi cảm ấy, Vivaldi không chỉ vẽ nên một mùa xuân của cảnh sắc, mà còn thể hiện mùa xuân của cảm xúc — tươi mới, sinh động và tràn đầy sức sống — trở thành một trong những biểu tượng bất hủ của âm nhạc Baroque cho đến ngày nay.

Vì sao mùa xuân trong The Four Seasons lại xuất hiện hình ảnh “mây đen” và “sấm sét”? Thực chất, đó là hiện tượng hoàn toàn tự nhiên trong chu kỳ vận động của đất trời. Mặt trời mọc ở phương Đông mở ra một ngày mới, cũng như tiết Lập xuân khởi đầu cho quá trình sinh sôi và bừng nở của sự sống. Theo học thuyết Ngũ hành trong Kinh Dịch, phương Đông thuộc cung Chấn — hành Mộc dương — biểu tượng cho mùa xuân và sức sinh phát. Trong Bát quái có quan niệm “Chấn vi lôi”, nghĩa là quẻ Chấn tượng trưng cho sự rung động, cho tiếng sấm vang động trời, báo hiệu sự chuyển mình của vạn vật. Đồng thời, theo vòng Trường sinh, cung Chấn cũng là trạng thái Đế vượng của hành Mộc — thời điểm sinh lực đạt tới cực thịnh.

Như vậy, hình tượng sấm sét trong âm nhạc không phải là yếu tố nghịch lý với mùa xuân, mà chính là biểu hiện của năng lượng tái sinh mạnh mẽ của thiên nhiên. Qua đó, có thể nhận thấy sự tương đồng thú vị giữa tư duy triết học phương Đông và cảm quan nghệ thuật phương Tây: cùng nhìn mùa xuân như một thời khắc chuyển động, bừng tỉnh và khởi nguyên của sự sống.

Hình tượng mùa xuân trong âm nhạc luôn được khắc họa vừa cụ thể, vừa khái quát — khi là ánh nắng đầu mùa miên man trải dài trên cảnh vật, khi lại là những hạt mưa phùn bay nhẹ trong không gian se lạnh. Chính sự mơ hồ giàu sức gợi ấy tạo nên khả năng kết nối kỳ diệu của âm nhạc với cảm xúc con người. Mỗi người nghe, tùy theo trải nghiệm sống và trạng thái tinh thần của riêng mình, sẽ tìm thấy trong cùng một giai điệu những hình ảnh và cảm nhận khác nhau.

Vẫn với tác phẩm The Four Seasons của Vivaldi, công chúng Ý có thể hình dung rõ nét phong cảnh quê hương cùng những chi tiết thiên nhiên mà nhà soạn nhạc đã chú thích. Nhưng với người Việt Nam, khi thưởng thức bản nhạc ấy trong tiết xuân giữa lòng Hà Nội, âm thanh violin lấp lánh có thể gợi lên hình ảnh Hồ Gươm với Đền Ngọc Sơn soi bóng nước xanh, hay làn sương bảng lảng trên Hồ Tây buổi sớm, vẻ cổ kính linh thiêng của Chùa Trấn Quốc, cùng những cành đào vừa hé nụ trong gió xuân dịu nhẹ. Âm nhạc khi ấy không còn là phong cảnh châu Âu xa xôi, mà trở thành ký ức rất gần gũi của không gian văn hóa Việt.

Hoặc khi lắng nghe tác phẩm này giữa không gian núi rừng Tây Bắc Việt Nam, người nghe lại có thể cảm nhận một mùa xuân khác — mùa xuân của đất trời đang thay áo mới, những cung đường uốn lượn giữa mây núi, làn sương mỏng như dải lụa bay qua sườn đồi, sắc hoa đào, hoa mận, hoa lê trải dài bất tận. Trong không gian ấy, âm nhạc dường như hòa quyện cùng thiên nhiên, mở ra cảm giác rộng lớn và tự do, nơi con người cảm nhận rõ rệt sự chuyển mình của đất trời và nhịp sống mới đang bắt đầu.

Chính vì vậy, sức sống lâu bền của những tác phẩm âm nhạc kinh điển không chỉ nằm ở giá trị nghệ thuật vốn có, mà còn ở khả năng thích ứng với cảm xúc của nhiều nền văn hóa khác nhau. Âm nhạc vượt qua biên giới địa lý để chạm tới chiều sâu tâm hồn — nơi mỗi người đều có thể tìm thấy mùa xuân của riêng mình.

2.     Mùa xuân trong âm nhạc Cổ điển

Thời kỳ âm nhạc Cổ điển (khoảng 1750 – 1820) đánh dấu bước phát triển rực rỡ của nghệ thuật âm nhạc châu Âu, nổi bật với Trường phái Cổ điển Viên — cái nôi của nhiều thiên tài âm nhạc nhân loại. Trong số đó, nhà soạn nhạc người Áo Wolfgang Amadeus Mozart là một trong những gương mặt tiêu biểu, để lại di sản đồ sộ với chiều sâu nghệ thuật và sức ảnh hưởng lâu dài.

Hình tượng thiên nhiên, đặc biệt là cảm xúc về mùa xuân, thường được các nhà nghiên cứu và phê bình liên hệ với chương I của tác phẩm Symphony No. 40 (Giao hưởng số 40), hoàn thành năm 1788 — một trong những đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của Mozart. Dù bản thân tác phẩm không mang tiêu đề “Mùa xuân” theo ý định của tác giả, nhưng sắc thái âm nhạc giàu kịch tính, biến chuyển cảm xúc và ánh sáng hy vọng trong cấu trúc giai điệu đã gợi nên những liên tưởng mạnh mẽ về quy luật tái sinh của thiên nhiên và đời sống con người.

Trong cuốn sách Mozart, nhà thơ Bằng Việt từng mô tả chương nhạc này bằng những hình ảnh giàu chất thơ: âm nhạc không chỉ ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên mà còn chạm đến số phận con người trước những bất công và thử thách của cuộc đời. Những đường nét giai điệu mang màu sắc bi thương nhưng vẫn ẩn chứa sự trầm tĩnh, bền bỉ và không khuất phục — như mầm sống âm thầm tồn tại trong nghịch cảnh. Chính từ chiều sâu ấy, âm nhạc mở ra cảm giác hy vọng, như ánh nắng mùa xuân lan tỏa trên cánh đồng, như chồi non bật lên từ thân cây trơ trụi, mang theo niềm tin vào sự hồi sinh tất yếu của cuộc sống.

Không chỉ riêng Mozart, thời kỳ Cổ điển còn ghi dấu nhiều tác phẩm khắc họa thiên nhiên bằng ngôn ngữ âm nhạc tinh tế. Có thể nhắc tới nhà soạn nhạc thiên tài người Đức Ludwig van Beethoven với bản Violin Sonata No. 5, thường được biết đến với tên gọi Spring Sonata (Sonata Mùa Xuân). Tác phẩm mang sắc thái tươi sáng, tràn đầy sinh khí, mở ra không gian âm nhạc ấm áp và trong trẻo, như hơi thở của thiên nhiên khi mùa mới bắt đầu. Những đường nét giai điệu mềm mại của violin hòa quyện cùng phần đệm piano đã tạo nên cảm giác thanh thản, lạc quan — một mùa xuân không ồn ào, mà bền bỉ lan tỏa từ chiều sâu nội tâm con người.

Qua những sáng tác ấy, có thể thấy hình tượng mùa xuân trong âm nhạc Cổ điển phương Tây không chỉ là biểu hiện của thiên nhiên, mà còn là ẩn dụ cho sức sống, niềm tin và khát vọng vươn lên — những giá trị mang tính phổ quát của nhân loại qua mọi thời đại.

3.     Mùa xuân trong âm nhạc Lãng mạn

Thời kỳ Âm nhạc Lãng mạn (khoảng 1820 – 1910) là giai đoạn nghệ thuật âm nhạc phát triển mạnh mẽ về biểu đạt cảm xúc cá nhân và sự gắn kết với thiên nhiên. Nhiều nhà soạn nhạc tiêu biểu đã để lại dấu ấn sâu đậm như Hector Berlioz, Johannes Brahms, Richard Wagner, Frédéric Chopin, Franz Schubert, Antonín Dvořák, Georges Bizet, Edvard Grieg, Franz Liszt, Robert Schumann và Pyotr Ilyich Tchaikovsky.

Trong thời kỳ này, hình ảnh thiên nhiên được đưa vào âm nhạc với sức gợi tả sinh động và giàu chất thơ. Có thể kể tới nhạc sĩ Robert Schumann với Symphony No. 1 cung Si giáng trưởng, thường được gọi là “Mùa xuân”, một tác phẩm thể hiện niềm hân hoan và sự hồi sinh của thiên nhiên sau mùa đông dài.

Bên cạnh đó là nhạc sĩ người Na Uy Edvard Grieg, người có âm nhạc mang đậm hơi thở thiên nhiên Bắc Âu — khi ảm đạm, sâu lắng, khi lại tráng lệ và rộng mở. Ông từng tìm đến không gian núi rừng, sông băng để chơi đàn và cảm nhận trực tiếp ánh sáng, không khí, nhịp sống của thiên nhiên. Những trải nghiệm ấy đã được ông chuyển hóa thành âm thanh, vẽ nên những bức tranh bằng giai điệu về con người và cảnh vật, đặc biệt là hình tượng mùa xuân trong tiểu phẩm piano To the Spring.

Công chúng yêu nhạc cũng quen thuộc với Spring Song – Bài ca mùa xuân của nhạc sĩ người Đức Felix Mendelssohn. Đây là tiểu phẩm số 6 trong tập Songs Without Words Op. 62 viết cho piano. Với những giai điệu dịu dàng, trong sáng, Mendelssohn đã mang đến cảm giác mùa xuân đang hiện hữu, thiên nhiên như trở mình tỉnh giấc khi những cành cây non đâm chồi nảy lộc — khoảnh khắc thiêng liêng của sự hồi sinh. Tác phẩm chứa đựng tình yêu tha thiết đối với thiên nhiên và cũng là tình yêu rộng lớn dành cho con người.

Cũng là những bức tranh thiên nhiên bằng âm nhạc, nổi bật còn có tổ khúc piano The Seasons – Bốn mùa của nhạc sĩ Nga Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Tác phẩm gồm 12 khúc nhạc tượng trưng cho 12 tháng trong năm, được khơi nguồn từ cảm hứng thơ ca Nga của các thi sĩ như Pushkin, Maykov, Fet, Koltsov…

Trong tài liệu Giảng nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Thị Nhung đã nhận định rằng: Bốn mùa của Tchaikovsky không chỉ mô tả vẻ đẹp thơ mộng của thiên nhiên nước Nga mà còn phản ánh tâm trạng và tình cảm của chính tác giả. Hình ảnh mùa xuân được khắc họa rõ nét: xuân về trên cánh đồng, hoa hé nở trong tiếng chim sơn ca, những bông tuyết cuối cùng còn vương trên cành, mặt trời chiếu sáng làm thiên nhiên bừng tỉnh. Trên những cành cây xù xì đang chuẩn bị đâm chồi là sự chờ đợi cho những khoảnh khắc thiêng liêng của sự hồi sinh — quy luật bất biến của sự sống.

4. Mùa xuân trong âm nhạc thế kỷ 20

Âm nhạc thế kỷ XX (khoảng 1900 – 2000) chứng kiến sự xuất hiện của nhiều khuynh hướng sáng tạo mới, trong đó hình tượng thiên nhiên vẫn tiếp tục là nguồn cảm hứng quan trọng đối với các nhà soạn nhạc trên thế giới. Một trong những tác phẩm tiêu biểu có thể nhắc tới là vở ballet The Rite of Spring – Mùa xuân thần thánh của nhạc sĩ người Nga Igor Stravinsky.

Tác phẩm được xem như một bức tranh âm thanh về nước Nga cổ xưa, tái hiện đời sống nguyên sơ của con người trong mối quan hệ thiêng liêng với thiên nhiên và các nghi lễ tín ngưỡng. Với bút pháp sáng tạo táo bạo, Stravinsky đã sử dụng nhiều thủ pháp hòa âm nghịch âm, tiết tấu phức hợp và cấu trúc nhịp điệu mạnh mẽ, tạo nên những xung đột âm thanh đầy kịch tính. Tuy nhiên, ẩn trong đó vẫn là những đường nét giai điệu mang màu sắc dân gian, gợi nhớ những câu hát dân ca mộc mạc. Chủ đề của tác phẩm được khai thác từ các làn điệu dân ca Lithuania trong tuyển tập do Juskiewicz sưu tầm, góp phần làm nên sắc thái nguyên sơ và huyền bí đặc trưng của âm nhạc.

Chính Stravinsky từng chia sẻ rằng: “Trong Mùa xuân thần thánh, tôi muốn thể hiện sự hồi sinh rạng rỡ của thiên nhiên — được sống lại một cuộc đời mới, một sự tái sinh trọn vẹn, tự phát, sự thai nghén hồi sinh của muôn loài”. Có thể nói, ở tác phẩm này, mùa xuân không chỉ là sự chuyển mùa của đất trời mà còn là biểu tượng của sức sống nguyên khởi, của năng lượng vũ trụ đang vận động, bùng nổ và tái tạo không ngừng.

Qua một số tác phẩm âm nhạc kinh điển phương Tây được quán chiếu dưới lăng kính triết học phương Đông, có thể nhận thấy hình tượng thiên nhiên và thanh âm mùa xuân hiện lên như một dòng chảy xuyên suốt của đời sống tinh thần nhân loại. Từ những rừng cây mơn man búp chồi non, những vườn hoa rực rỡ sắc màu, mùa xuân không chỉ trở về trong thiên nhiên mà còn nảy nở trong lòng người, tạo nên một bản hòa âm miên viễn — một trường thanh âm bất tận của sự sống, chắp cánh cho tình yêu thương rộng lớn dành cho muôn loài.

Trong khoảnh khắc đất trời giao hòa, vận khí chuyển sang chu kỳ mới, mùa xuân theo quan niệm Đông phương chính là thời điểm sinh phát mạnh mẽ nhất của hành Mộc. Trong vòng Trường sinh, Mộc ở trạng thái Đế vượng tại cung Chấn — không chỉ biểu trưng cho cây cối mà còn mang ý nghĩa “Nhân”, tức con người. Đó là thời khắc vạn vật hội tụ đủ nhân duyên để nảy nở, thức tỉnh và phát triển. Thiên có ngũ khí, địa có ngũ hành, con người sinh ra trong trời đất cũng mang trong mình ngũ tạng — nơi tàng trữ tinh khí của thiên địa để hình thành sự sống. Từ quy luật ấy, cổ nhân quy nạp thành Ngũ Cung, hay còn gọi là Ngũ Âm: Cung – Thương – Giốc – Chủy – Vũ, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa âm nhạc, con người và vũ trụ.

Con người luôn sống trong sự tương tác với thiên nhiên và tái hiện mối giao cảm ấy qua văn học nghệ thuật. Trời đất cảm nhau thì vạn vật hóa sinh, con người cảm nhau thì vạn sự thái bình. Chính sự đồng điệu giữa thiên nhiên và tâm hồn ấy đã trở thành duyên khởi để những tác phẩm âm nhạc viết về mùa xuân luôn chứa đựng cảm xúc chân thực, sâu lắng và bền vững với thời gian.

(Tôi đã viết chủ đề này vào những năm trước đây, bài đã được giới thiệu trên một số ấn phẩm báo chí. Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, tác giả xin chỉnh sửa, bổ sung phần mở đầu cho phù hợp với thời điểm hiện tại; nội dung chính của bài vẫn được giữ nguyên theo bản đã công bố trước đó.

Cảm ơn các trang truyền thông đã đăng bài).

Hà Nội 24/02/2026