Tác giả: NS Nguyễn Tiến Mạnh

Trong vòng tuần hoàn của thời gian, mùa xuân luôn mang đến cho con người một cảm giác tái sinh — như thể mọi điều đều có thể bắt đầu lại một vòng quay mới. Đó không chỉ là sự chuyển mùa của thiên nhiên, mà còn là sự chuyển động tinh tế trong tâm thức: khi con người bỗng muốn chậm lại để lắng nghe chính mình, để nhìn lại những điều đã qua và mở lòng với những hy vọng phía trước. Có lẽ vì vậy, từ rất lâu, mùa xuân đã trở thành một hình tượng nghệ thuật giàu sức sống, xuất hiện bền bỉ trong thi ca, hội họa, điện ảnh và đặc biệt là âm nhạc.

Trong dòng chảy âm nhạc Việt Nam, mùa xuân không đơn thuần là bức tranh hoa lá hay không khí lễ hội, mà còn là tấm gương phản chiếu tâm trạng xã hội và đời sống tinh thần của con người qua từng giai đoạn lịch sử. Mỗi thời kỳ, mùa xuân lại mang một màu sắc khác: khi là niềm vui đoàn tụ sau chiến tranh, khi là khát vọng dựng xây, khi là sự chiêm nghiệm nội tâm, và cũng có lúc chỉ là những rung động dịu dàng rất đỗi riêng tư.

Một trong những dấu mốc đặc biệt nhất của âm nhạc mùa xuân Việt Nam là ca khúc Mùa xuân đầu tiên của nhạc sĩ Văn Cao, sáng tác năm 1976 — thời điểm đất nước vừa bước qua chiến tranh và lần đầu tiên đón một mùa xuân trong hòa bình trọn vẹn. Bài hát không mang âm hưởng hân hoan rực rỡ, mà chọn cách kể chuyện bằng những hình ảnh đời thường: cánh én chao nghiêng, tiếng gà trưa, khói bếp bay qua vòm lá, nắng vàng trên mái nhà. Chính sự giản dị ấy lại chứa đựng sức mạnh cảm xúc lớn lao — bởi phía sau mỗi hình ảnh là ký ức của chia xa, mất mát và niềm hạnh phúc đoàn viên.

Âm nhạc mang điệu valse nhẹ nhàng, tiết chế, gần như không có cao trào kịch tính. Những khoảng lặng được giữ lại đủ lâu để người nghe tự đối diện với cảm xúc của mình. Có thể nói, đó là một trong những ca khúc hiếm hoi mà niềm vui được thể hiện bằng sự bình thản — thứ bình yên chỉ xuất hiện khi con người đã đi qua giông bão. Vì thế, Mùa xuân đầu tiên không chỉ là bài hát về mùa xuân, mà là biểu tượng của hòa bình và ký ức lịch sử trong âm nhạc Việt Nam.

Cùng trong không khí đất nước chuyển mình, Mùa xuân đến rồi đó của nhạc sĩ Trần Chung lại mang sắc thái hoàn toàn khác — rộn ràng, tươi sáng và đầy năng lượng. Nếu Văn Cao kể về sự trở về của bình yên, thì Trần Chung lại hát về sự khởi động của tương lai. Những hình ảnh thanh niên lao động, công trường, ruộng đồng, những gia đình sum họp… hiện lên như bức tranh xã hội đang hồi sinh.

Âm nhạc nhanh, tiết tấu sáng rõ, giai điệu mang tính chuyển động liên tục, tạo cảm giác như nhịp bước của một thế hệ đang tiến về phía trước. Ở đó, mùa xuân không chỉ là cảm xúc, mà còn là động lực — mùa của hành động, của dựng xây và niềm tin tập thể.

Một sắc thái khác của mùa xuân được thể hiện sâu sắc trong Một nét ca trù ngày xuân của Nguyễn Cường. Không ồn ào, không rộn ràng, bài hát mở ra không gian văn hóa cổ kính với tiếng phách, tiếng đàn đáy và giọng hát ngân nga. Mùa xuân hiện lên qua chiều sâu truyền thống, qua ký ức Hà Nội xưa, qua hơi thở của những canh hát cổ truyền.

Âm nhạc mang cấu trúc ngâm xướng, giai điệu uốn lượn mềm mại, dung hòa giữa tinh thần ca trù truyền thống và ca khúc hiện đại. Người nghe không chỉ cảm nhận mùa xuân bằng thính giác, mà còn bằng trí tưởng tượng văn hóa — như bước vào một không gian thời gian chậm lại, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau.

Trong khi đó, Mùa xuân nho nhỏ — phổ thơ Thanh Hải của nhạc sĩ Trần Hoàn — lại mang đến một chiều sâu triết lý hiếm có. Từ hình ảnh mùa xuân xứ Huế, bài hát mở rộng thành suy tưởng về con người và cuộc đời: mỗi cá nhân, dù nhỏ bé, đều có thể góp phần làm nên mùa xuân chung của đất nước.

Âm nhạc chậm rãi, mang âm hưởng dân ca Huế với thang âm ngũ cung mềm mại, tạo cảm giác gần gũi và thân thuộc. Không có cao trào mạnh, ca khúc giống như dòng suy tưởng liên tục — càng nghe càng thấm. Chính sự giản dị ấy khiến thông điệp về sự dâng hiến thầm lặng trở nên bền bỉ qua thời gian.

Bước sang giai đoạn đổi mới, mùa xuân trong âm nhạc Việt Nam bắt đầu mang nhiều sắc thái nội tâm hơn. Lắng nghe mùa xuân về của Dương Thụ là một ví dụ tiêu biểu. Ở đây, mùa xuân không được nhìn thấy, mà được “nghe”. Giai điệu mềm mại, hòa âm tinh tế, tạo nên không gian mơ hồ như khoảnh khắc giao mùa.

Đó là mùa xuân của người trưởng thành — khi cảm xúc không còn bộc lộ ồn ào, mà lắng sâu và chiêm nghiệm. Âm nhạc không thúc đẩy cảm xúc lên cao, mà dẫn dắt người nghe đi qua ký ức, qua những suy nghĩ riêng tư, để nhận ra sự bình yên trong hiện tại.

Cũng mang vẻ đẹp dịu dàng ấy, Hoa cỏ mùa xuân của Bảo Chấn lại chọn cách kể chuyện bằng những chi tiết rất nhỏ: hoa nở, cỏ non, gió nhẹ. Không thông điệp lớn lao, không triết lý phức tạp, bài hát giống như một khoảng nghỉ tinh thần — nơi con người được thả lỏng và tận hưởng sự an yên giản dị. Giai điệu sáng trong, cấu trúc rõ ràng, tiết tấu vừa phải giúp ca khúc trở thành người bạn đồng hành quen thuộc qua nhiều thế hệ.

Tinh thần tươi mới của mùa xuân tiếp tục được thể hiện trong Điệp khúc mùa xuân của Quốc Dũng — ca khúc mang màu sắc trẻ trung, giàu năng lượng. Những hình ảnh thiên nhiên rực rỡ kết hợp với thông điệp yêu thương khiến bài hát vừa mang tính lễ hội, vừa gần gũi đời sống. Giai điệu dễ nhớ giúp ca khúc trở thành một phần ký ức âm nhạc của ngày Tết.

Ở góc độ cảm xúc cá nhân, Thì thầm mùa xuân của Ngọc Châu lại đưa mùa xuân trở về với những rung động tình yêu. Âm nhạc tươi sáng nhưng không vội vã, giàu chất lãng mạn, gợi cảm giác hy vọng và thủy chung. Mùa xuân ở đây là mùa của trái tim — khi con người cảm nhận rõ nhất sự kết nối với người khác.

Những sáng tác gần hơn với đời sống đương đại như Nắng có còn xuân hay Khúc xuân tiếp tục mở rộng bức tranh mùa xuân trong âm nhạc Việt Nam. Một bên là không gian nội tâm chữa lành, nơi cảm xúc được mở ra chậm rãi; bên kia là không khí rộn ràng với phố phường, trẻ thơ, hoa mai… phản ánh nhịp sống hiện đại nhưng vẫn giữ tinh thần truyền thống.

Có thể nhận ra rằng, qua nhiều thập niên, hình tượng mùa xuân trong âm nhạc Việt Nam đã chuyển dịch từ tập thể sang cá nhân, từ lịch sử sang nội tâm, từ khát vọng chung sang trải nghiệm riêng. Nhưng dù ở thời kỳ nào, điểm chung vẫn là niềm tin — niềm tin vào sự sống, vào con người và vào tương lai.

Âm nhạc mùa xuân vì thế không chỉ là âm thanh của một mùa trong năm, mà là ký ức cảm xúc của nhiều thế hệ. Khi những giai điệu ấy vang lên, người nghe không chỉ nhớ về Tết, về hoa đào hay pháo nổ, mà còn nhớ về những khoảnh khắc đời mình: một lần đoàn tụ, một mối tình, một năm tháng tuổi trẻ, hay đơn giản là cảm giác bình yên hiếm hoi.

Và có lẽ, ý nghĩa sâu xa nhất của mùa xuân trong âm nhạc chính là điều này: mùa xuân không nằm ở thời gian, mà nằm trong trạng thái tâm hồn. Khi con người còn biết hy vọng, còn biết yêu thương, còn biết rung động trước cái đẹp — thì mùa xuân vẫn còn hiện hữu, âm thầm nhưng bền bỉ, như những giai điệu không bao giờ cũ trong ký ức của mỗi chúng ta.

Hà Nội, ngày 24/02/2026