Biên tập: Nhà báo, Nhạc sĩ Nguyễn Tiến Mạnh

Nhạc cổ điển không chỉ là một di sản của châu Âu, mà còn là nền tảng cấu trúc quan trọng trong quá trình hình thành nhiều dòng nhạc của thế kỷ 20. Từ jazz ở New York, sân khấu Broadway đến tango và các điệu nhảy Mỹ Latin, âm nhạc hiện đại đã phát triển thông qua những quá trình tiếp biến – nơi các yếu tố mới không tách rời, mà được xây dựng trên chính hệ thống ngôn ngữ của truyền thống cổ điển.

Khi nhắc đến nhạc cổ điển, nhiều người thường nghĩ ngay đến những nhà soạn nhạc châu Âu như Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven hay Frédéric Chopin – những cái tên gắn liền với các nhà hát lớn và truyền thống âm nhạc lâu đời.

Nhưng điều quan trọng hơn, nhạc cổ điển không chỉ là một “thời kỳ”, mà là một hệ thống ngôn ngữ âm nhạc hoàn chỉnh: từ hòa âm, đối âm, phát triển chủ đề đến cấu trúc hình thức.

Chính hệ thống này đã trở thành nền tảng để nhiều dòng nhạc của thế kỷ 20 hình thành và phát triển.

Bước sang thế kỷ 20, hệ thống đó không biến mất, mà bắt đầu mở rộng.

Nhạc cổ điển dần rời khỏi không gian trang nghiêm quen thuộc để gặp gỡ những âm thanh mới của thời đại: jazz từ New York, nhạc kịch Broadway, tango từ Buenos Aires hay những điệu nhảy Latin rực rỡ.

Trong cuộc trò chuyện với nghệ sĩ piano Hazel Nguyen, những lát cắt của lịch sử âm nhạc thế kỷ 20 hiện lên như một tiến trình vận động liên tục: từ nền tảng cổ điển, qua các quá trình tiếp biến, đến sự hình thành của những dòng nhạc mới mang tinh thần thời đại.

Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

New York – khi nhạc cổ điển học cách “swing”

Trong phần chia sẻ, nghệ sĩ Hazel Nguyen cho biết:

Về bản chất, jazz không xuất hiện trong khoảng trống. Dù mang tinh thần ngẫu hứng và tự do, jazz vẫn tiếp nhận nhiều yếu tố từ nhạc cổ điển, đặc biệt là tư duy hòa âm và khả năng tổ chức âm thanh theo cấu trúc. Sự gặp gỡ giữa hai thế giới này đã tạo nên một bước ngoặt trong lịch sử âm nhạc thế kỷ 20.

Nếu chúng ta quay trở lại New York khoảng một trăm năm trước – những năm 1920 – ta sẽ thấy một thành phố đang bùng nổ năng lượng. Các tòa nhà chọc trời mọc lên từng ngày, Broadway sáng rực ánh đèn, và Harlem về đêm gần như không ngủ.

Trong cùng một thành phố, tồn tại hai thế giới âm nhạc rất khác nhau. Một bên là concert hall – nơi khán giả mặc lễ phục trang trọng - tuxedo và váy dạ hội, ngồi nghe Beethoven, Chopin, Brahms trong không gian rất trang nghiêm. Nhưng chỉ cần đi vài con phố, ta sẽ bước vào một thế giới hoàn toàn khác. Ở đó là những jazz club, nơi khói thuốc, tiếng cười và âm nhạc hòa vào nhau. Piano, trumpet, saxophone chơi những nhịp điệu mới – tự do, ngẫu hứng, và rất sống động.

Nhưng có một người đứng giữa ranh giới đó. Đó là George Gershwin. Ông không lớn lên trong các nhạc viện châu Âu, mà trong chính âm thanh của đường phố New York. Ban ngày, ông viết nhạc cho Broadway – nơi những ca khúc mới phải hấp dẫn ngay lập tức để khán giả có thể huýt sáo khi bước ra khỏi nhà hát. Ban đêm, ông lại ngồi bên piano, nghiên cứu Beethoven, Debussy, Chopin.

Gershwin bỏ học từ năm 15 tuổi và bắt đầu làm một công việc khá lạ thời đó: được thuê ngồi trong các cửa hàng bán đàn piano, chơi nhạc cả ngày để giới thiệu những bài hát mới cho khách.

Chính công việc đó đã cho ông một thứ rất quý. Ông học được cách làm thế nào để một giai điệu có thể “bắt tai” chỉ trong vài giây đầu tiên.

Có một câu chuyện khác cũng rất nổi tiếng. Khi Gershwin bắt đầu thành công, ông muốn sang châu Âu học thêm về hòa âm và sáng tác. Ông tìm đến Maurice Ravel. Nhưng Ravel đã từ chối và nói một câu rất nổi tiếng: “Tại sao anh lại muốn trở thành một Ravel hạng hai, khi anh đã là một Gershwin hạng nhất?” Câu nói đó nhắc Gershwin rằng điều đặc biệt nhất của ông không phải là việc ông có thể viết nhạc giống châu Âu. Mà là ông có thể viết âm nhạc mang tinh thần của nước Mỹ.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông – Rhapsody in Blue – cũng ra đời trong một hoàn cảnh khá thú vị. Ông quên mất deadline. Một ngày nọ, khi đọc báo, Gershwin mới phát hiện rằng buổi hòa nhạc đã được quảng cáo, và tên ông đã được in trên poster. Lúc đó chỉ còn khoảng ba tuần. Vì vậy Gershwin phải viết gần như toàn bộ tác phẩm dài hơn 20 phút trong vòng vài tuần ngắn ngủi.

Khi buổi diễn bắt đầu, khán giả nghe thấy tiếng clarinet glissando mở đầu rất nổi tiếng – âm thanh giống như một đoàn tàu đang lao vào thành phố. Nhạc cổ điển, lần đầu tiên, mang âm thanh của một thành phố hiện đại.

Khi Gershwin chơi những bản nhạc này lần đầu tiên vào năm 1926, nhiều người nghe cảm thấy rất lạ. Nhưng ngày nay, khi nhìn lại, ta thấy đó là một khoảnh khắc rất quan trọng. Bởi vì từ giây phút đó, nhạc cổ điển không còn chỉ thuộc về châu Âu nữa. Nó bắt đầu mang nhịp đập của nước Mỹ. Và có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử, nhạc cổ điển đã có được một điều rất thú vị: nó đã biết… swing.

Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Ragtime – nhịp điệu mới trên nền cấu trúc cũ

Trước khi jazz hình thành rõ ràng, ragtime đã xuất hiện như một bước chuyển quan trọng. Điều đáng chú ý là ragtime không tách rời khỏi tư duy cổ điển, mà vẫn giữ cấu trúc chặt chẽ (đặc biệt trong hình thức piano), đồng thời đưa vào yếu tố tiết tấu lệch phách – một đặc trưng sau này trở thành cốt lõi của jazz.

Nói vui thì ragtime giống như “ông nội” của jazz. Nó xuất hiện vào cuối thế kỷ 19 và chủ yếu được chơi trên piano. Điều thú vị là ragtime có một nhịp điệu rất đặc trưng. Tay trái giữ nhịp rất đều, giống như bước chân đang đi. Nhưng tay phải lại nhấn lệch nhịp, tạo ra cảm giác nhún nhảy rất vui.

Người viết ragtime nổi tiếng nhất là Scott Joplin - một người Mỹ gốc Phi rất nghèo ở Texas. Thời đó nước Mỹ vẫn còn đầy rẫy phân biệt chủng tộc, và cơ hội cho một nhạc sĩ da màu gần như không tồn tại. Nhưng Joplin có một thứ vũ khí rất đặc biệt: piano. Ông chơi piano trong những quán bar, nhà hàng, thậm chí cả những phòng khiêu vũ nhỏ ở miền Nam nước Mỹ.

Và bản rag nổi tiếng nhất của ông là Maple Leaf Rag. Có một chi tiết rất thú vị. Khi xuất bản bản nhạc này năm 1899, Joplin ký một hợp đồng hiếm thấy vào thời đó: ông được nhận 1 cent cho mỗi bản nhạc bán ra. Nghe có vẻ rất nhỏ. Nhưng Maple Leaf Rag đã bán được hàng trăm nghìn bản. Đối với một nhạc sĩ da màu ở Mỹ cuối thế kỷ 19, đó là một điều gần như chưa từng xảy ra.

Và chính ragtime đã mở đường cho jazz, và sau đó cho Gershwin.

Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Broadway – khi cấu trúc cổ điển bước ra đời sống đại chúng

Nếu jazz mang yếu tố ngẫu hứng và tiết tấu mới, thì Broadway lại là nơi các yếu tố của nhạc cổ điển – đặc biệt là hòa âm, phối khí và phát triển chủ đề – được chuyển hóa để phù hợp với công chúng rộng rãi. Đây là một dạng “dịch ngôn ngữ”: từ hàn lâm sang đại chúng.

Nếu Gershwin đại diện cho New York của những năm 1920, thì vài thập kỷ sau, một nhạc sĩ khác đã kể câu chuyện của thành phố này theo một cách hoàn toàn mới. Leonard Bernstein không chỉ là một nhà soạn nhạc. Ông còn là một chỉ huy dàn nhạc huyền thoại, từng dẫn dắt New York Philharmonic và trở thành một trong những nhân vật âm nhạc nổi tiếng nhất thế kỷ 20. Nhưng tác phẩm khiến ông được công chúng yêu mến nhất có lẽ là vở nhạc kịch West Side Story.

Vở kịch này lấy cảm hứng từ Romeo và Juliet, nhưng được đặt trong bối cảnh New York những năm 1950. Thay vì hai gia đình quý tộc, câu chuyện xoay quanh hai nhóm thanh niên đường phố. Một nhóm là người Mỹ gốc Âu. Nhóm còn lại là người nhập cư Puerto Rico. Âm nhạc của Bernstein phản ánh chính sự va chạm văn hóa đó.

Những bài hát trong đó không chỉ là ca khúc trong 1 vở kịch, mà chúng phản ánh cả giấc mơ, nỗi lo, và sự xung đột văn hóa của những người nhập cư. Đó là câu chuyện về việc tìm một chỗ đứng trong một thành phố luôn thay đổi.

 Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Tango Nuevo – tái cấu trúc âm nhạc dân gian bằng tư duy cổ điển

Trong trường hợp của tango, ảnh hưởng của nhạc cổ điển không chỉ là bổ sung, mà là tái cấu trúc toàn bộ ngôn ngữ âm nhạc. Những yếu tố như phát triển chủ đề, hòa âm mở rộng và tư duy hình thức đã biến một điệu nhảy dân gian thành một thể loại có thể đứng trên sân khấu hòa nhạc.

Nếu rời New York và đi xuống phía Nam của châu Mỹ, chúng ta sẽ đến Buenos Aires – thủ đô của Argentina. Ở đó có một loại âm nhạc gắn liền với thành phố này: tango.

Ban đầu, tango không phải là âm nhạc của những phòng hòa nhạc trang trọng. Nó sinh ra ở các khu cảng, trong những quán bar nhỏ, những phòng khiêu vũ của tầng lớp lao động. Trong nhiều thập kỷ, tango được xem là âm nhạc của đường phố. Cho đến khi Astor Piazzolla xuất hiện.

Piazzolla là một nhạc sĩ được đào tạo cổ điển ở châu Âu, nhưng ông lại mang trong mình tình yêu rất lớn với tango. Có một chi tiết rất thú vị. Khi còn trẻ, Piazzolla sang Paris học sáng tác. Ông mang theo rất nhiều bản nhạc cổ điển để trình cho giáo viên của mình. Nhưng người thầy của ông – nữ nhạc sĩ nổi tiếng Nadia Boulanger – sau khi nghe ông chơi tango đã nói một câu rất quan trọng: “Âm nhạc thật sự của anh nằm trong tango.”

Câu nói đó đã thay đổi con đường âm nhạc của Piazzolla. Ông quay trở lại Argentina và bắt đầu làm một điều rất táo bạo. Ông thay đổi tango. Ông đưa vào đó: hòa âm phức tạp hơn ảnh hưởng của jazzvà cả cấu trúc của nhạc cổ điển. Phong cách này sau đó được gọi là Tango Nuevo – tức là tango mới.

Nhưng lúc đầu, người Argentina không thích điều đó. Nhiều người nói rằng Piazzolla đã “phá hủy tango”. Ngày nay nghe lại, điều đó có vẻ khá buồn cười. Bởi vì chính âm nhạc của Piazzolla đã đưa tango từ những phòng khiêu vũ nhỏ… lên sân khấu của các nhà hát lớn trên khắp thế giới.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Libertango. Tên của nó được ghép từ hai chữ: Liberty và Tango. Một tango… được giải phóng khỏi những khuôn khổ cũ.

 Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Danzón No.2 – giao hưởng hóa âm nhạc bản địa

Một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của ảnh hưởng nhạc cổ điển là việc các nhà soạn nhạc sử dụng dàn nhạc giao hưởng – biểu tượng của truyền thống châu Âu – để thể hiện các điệu nhảy và chất liệu bản địa. Đây là quá trình “giao hưởng hóa” âm nhạc dân gian.

Danzón thực ra là một điệu nhảy. Nó bắt nguồn từ Cuba, sau đó trở nên rất phổ biến ở Mexico. Nếu bạn đến các quảng trường ở Mexico vào buổi tối, bạn sẽ thấy những cặp đôi – nhiều khi đã lớn tuổi – ăn mặc rất lịch sự, nhảy danzón rất chậm và rất trang nhã. Điệu nhảy này có một vẻ đẹp rất riêng: không quá nhanh, không quá phô trương, mà rất thanh lịch.

Nhạc sĩ Arturo Márquez lớn lên trong môi trường âm nhạc đó. Và trong tác phẩm Danzón No.2, ông đã biến điệu nhảy này thành một tác phẩm giao hưởng đầy màu sắc. Âm nhạc bắt đầu rất nhẹ nhàng, giống như những bước nhảy đầu tiên trên sàn. Sau đó dần dần trở nên nóng hơn, rực rỡ hơn, và khi tác phẩm lên đến cao trào, người ta gần như có cảm giác cả dàn nhạc đang… nhảy cùng nhau.

Ở Mexico, khi tác phẩm này được biểu diễn, khán giả thậm chí còn vỗ tay theo nhịp.

Điều đó cho thấy một điều rất thú vị: đôi khi nhạc giao hưởng cũng có thể mang năng lượng của một điệu nhảy.

 Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Kapustin – khi cấu trúc cổ điển chứa tinh thần jazz

Ở giai đoạn muộn hơn, sự giao thoa không còn là “kết hợp”, mà trở thành hòa quyện hoàn toàn. Âm nhạc có thể mang hình thức cổ điển, nhưng ngôn ngữ lại mang tinh thần jazz – hoặc ngược lại.

Âm nhạc của Nikolai Kapustin quả thật có một tính hình tượng rất rõ. Khi nghe, nhiều người tưởng tượng ra một khung cảnh khá cụ thể: một thành phố lớn về đêm. Hãy thử tưởng tượng những tòa nhà kính cao tầng, những con đường đầy xe cộ, và ánh đèn neon phản chiếu trên mặt đường sau một cơn mưa.

Kapustin sinh ra và lớn lên ở Liên Xô, nhưng ông lại có một tình yêu rất lớn với jazz – một loại âm nhạc gắn liền với các thành phố lớn của thế kỷ 20. Jazz là âm nhạc của đô thị. Nó sinh ra từ những nơi luôn chuyển động như New York, Chicago hay Kansas City. Ở đó, nhịp sống rất nhanh, ánh đèn sáng suốt đêm, và âm nhạc cũng mang năng lượng đó.

Điều đặc biệt là Kapustin đã mang tinh thần jazz này vào một hình thức hoàn toàn cổ điển. Trong Concert Etude No.3, từng nốt nhạc đều được viết ra rất chính xác. Không có ứng tấu. Nhưng khi nghe, ta lại có cảm giác như âm nhạc đang được tạo ra ngay tại khoảnh khắc đó. Những hợp âm bật sáng rất nhanh, những dòng giai điệu chạy như ánh đèn xe trên đại lộ, và nhịp điệu thì liên tục chuyển động, gần như không bao giờ đứng yên. Âm nhạc của ông giống như khi ta đứng trên một cây cầu nhìn xuống thành phố vào ban đêm, nơi mọi thứ đều đang chuyển động.

 Nghệ sĩ piano Hazel Nguyen

Nhìn lại toàn bộ hành trình âm nhạc được phác họa trong bài viết, có thể nhận thấy một quy luật mang tính lịch sử: nhạc cổ điển, dù khởi nguồn từ châu Âu với hệ thống lý thuyết chặt chẽ về hòa âm, đối âm và hình thức, chưa bao giờ là một thực thể tĩnh. Ngược lại, ngay từ cuối thế kỷ 19 và đặc biệt trong suốt thế kỷ 20, nó đã không ngừng mở rộng biên giới, tiếp nhận và chuyển hóa những yếu tố mới từ đời sống xã hội và các nền văn hóa khác nhau.

Tại Mỹ, sự phát triển của ragtime và sau đó là jazz – bắt nguồn từ các truyền thống âm nhạc của cộng đồng người Mỹ gốc Phi – đã đặt ra một hệ thống tiết tấu và cảm nhận thời gian hoàn toàn mới. Khi những yếu tố này bước vào không gian hòa nhạc qua các sáng tác của George Gershwin, nhạc cổ điển lần đầu tiên hấp thụ rõ rệt nhịp điệu của đời sống đô thị hiện đại.

Trên sân khấu Broadway, các nguyên tắc cấu trúc và hòa âm của truyền thống cổ điển tiếp tục được chuyển hóa để phục vụ một hình thức nghệ thuật đại chúng hơn, tiêu biểu trong các sáng tác của Leonard Bernstein. Ở đây, âm nhạc không chỉ là biểu đạt thẩm mỹ, mà còn trở thành phương tiện phản ánh những vấn đề xã hội, đặc biệt là câu chuyện về di cư và bản sắc văn hóa trong thế kỷ 20.

Tại khu vực Mỹ Latin, quá trình giao thoa diễn ra theo một chiều hướng khác: các chất liệu âm nhạc bản địa như tango hay danzón được tái cấu trúc thông qua tư duy phát triển và hòa âm của nhạc cổ điển. Trong trường hợp của Astor Piazzolla, tango không còn dừng lại ở chức năng khiêu vũ, mà trở thành một hình thức âm nhạc có khả năng hiện diện trên sân khấu hòa nhạc quốc tế. Tương tự, các sáng tác giao hưởng như của Arturo Márquez cho thấy khả năng “giao hưởng hóa” những điệu nhảy truyền thống, đưa âm nhạc bản địa vào trong một cấu trúc mang tính hàn lâm.

Đến nửa sau thế kỷ 20, sự giao thoa này đạt đến một mức độ sâu hơn, khi ranh giới giữa các hệ thống âm nhạc dần bị xóa nhòa. Âm nhạc của Nikolai Kapustin là một ví dụ tiêu biểu: sử dụng hình thức cổ điển nhưng mang ngôn ngữ hòa âm và tiết tấu của jazz, cho thấy một trạng thái kết hợp mang tính hữu cơ, nơi các truyền thống không còn đối lập mà cùng tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất.

Từ những dẫn chứng đó, có thể khẳng định rằng nhạc cổ điển đã đóng vai trò như một nền tảng cấu trúc trong quá trình hình thành và phát triển của nhiều dòng nhạc đương đại. Không chỉ cung cấp hệ thống tổ chức âm thanh, nó còn tạo điều kiện để các yếu tố mới – từ tiết tấu, giai điệu đến màu sắc văn hóa – được tiếp nhận, biến đổi và phát triển trong một ngữ cảnh rộng lớn hơn.

Những phân tích và câu chuyện được nghệ sĩ piano Hazel Nguyen chia sẻ trong chương trình không chỉ giúp tái hiện các cột mốc quan trọng của lịch sử âm nhạc thế kỷ 20, mà còn gợi mở một cách tiếp cận gần gũi hơn với nhạc cổ điển: như một dòng chảy sống động, luôn vận động và đối thoại với thời đại. Qua đó, nhạc cổ điển hiện lên không phải như một di sản khép kín, mà như một hệ thống mở – nơi các nền văn hóa gặp gỡ, tương tác và cùng nhau tạo nên diện mạo âm nhạc của thế giới hiện đại.

Trong ý nghĩa đó, việc lắng nghe lại các tác phẩm quen thuộc không chỉ là trải nghiệm thẩm mỹ, mà còn là hành trình nhận diện những lớp lịch sử, những chuyển động văn hóa và những câu chuyện của con người ẩn chứa trong từng giai điệu – đúng như tinh thần mà qua phần chia sẻ của nghệ sĩ piano Hazel Nguyen, đã gợi mở.